تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، یکی از غنی‌ترین و پرافتخارترین بخش‌های تاریخ فرهنگی و تمدنی ایران، به‌طور گسترده‌ای در بر گیرنده آثار و رویدادهای مهم است که با وجود گذشت هزاران سال، هنوز هم از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این دوره، که به قبل از ورود اسلام به ایران مربوط می‌شود، شامل دوران‌های متفاوتی است که هرکدام به نوعی، شکل‌دهی و توسعه فرهنگ، زبان و ادبیات این سرزمین را رقم زده‌اند. از دوره باستانی و پیشای تاریخ گرفته، تا دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، هرکدام، میراث‌های ادبی و فرهنگی منحصر به فردی بر جای گذاشته‌اند.

در آغاز، باید به پیشینه‌های کهن و دوران‌های اولیه‌ای اشاره کرد که در آن، زبان و فرهنگ ایرانیان، شکل‌گیری یافته و به تدریج، نظام‌های نوشتاری و ادبیات اولیه، پدید آمدند. در این دوران، زبان‌های ایرانی‌باستان، همچون اوستایی و پارسی میانه، نقش مهمی در بیان باورها، سنت‌ها و تاریخ‌های شفاهی ایفا می‌کردند. یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین آثار این دوره، اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان است. این متن، نه تنها به عنوان کتاب دینی، بلکه به عنوان یک اثر ادبی، تاریخ، و فرهنگی، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اوستا، مجموعه‌ای از سرودها، دعاها و آیین‌ها است که زبان اوستایی در آن به کار رفته است و نشان‌دهنده ذوق ادبی و فرهنگی ایرانیان در آن زمان است.
با گذر زمان، زبان پارسی میانه نیز توسعه یافت و در قالب‌هایی چون شاهنامه‌های خلقت و روایت‌های اسطوره‌ای، به صورت مکتوب درآمد. در کنار این، هنرهای ادبی دیگری نظیر شعر و نثر، در قالب‌های ساده و پیچیده، شروع به رشد کردند. این آثار، ضمن حفظ ارزش‌های ملی و فرهنگی، نشان‌دهنده ذوق هنری و فکری ایرانیان هستند. در این دوره، داستان‌ها، افسانه‌ها و روایت‌های حماسی و مذهبی، اغلب در قالب شعر و منظومه‌های بلند، به صورت شفاهی منتقل می‌شدند و بعدها، در قالب آثار مکتوب، ثبت شدند.
از دوره هخامنشیان، که بزرگ‌ترین امپراتوری ایران محسوب می‌شود، نمونه‌های قابل توجهی از هنر و ادبیات باقی مانده است. هرچند، بیشتر آثار این دوره از طریق سنگ‌نوشته‌ها و لوح‌های سنگی باقی مانده، اما این متون، حاکی از فرهنگ غنی و هنرهای ادبی و نگارگری ایرانیان هستند. در این دوران، شاعران و نویسندگان، با بهره‌گیری از زبان فارسی باستان، به بیان تاریخ، اسطوره‌ها و ارزش‌های ملی پرداختند. نمونه‌ای از این آثار، متن‌های تاریخی و دیوان‌های شعر، که بیشتر در قالب منظومه‌های حماسی و ملی بودند، محسوب می‌شوند.
اما دوره مهم‌تر و پرشورتر، دوره ساسانی است. در این برهه، زبان فارسی میانه، به عنوان زبان رسمی و ادبی، توسعه یافت و آثار بسیاری در قالب‌های مختلف از جمله شعر، نثر و حکمت، پدید آمدند. در این دوران، ادبیات، هم به عنوان وسیله‌ای برای ترویج دین و باورهای زرتشتی، و هم برای حفظ تاریخ و فرهنگ ملی، مهمترین نقش را بازی می‌کرد. نمونه‌های برجسته این دوره، شامل متون مذهبی، حماسی و فلسفی هستند که نشان‌دهنده ذوق و هنر ایرانیان در عرصه ادبیات است.
در کنار این، باید به آثار شاعرانی چون فردوسی اشاره کرد که در قالب شاهنامه، تاریخ و اسطوره‌های ایرانی را به زیبایی و شکوهی بی‌نظیر روایت کرد. شاهنامه، که در زمان سلطان محمود غزنوی تدوین شد، نه تنها یک اثر ادبی، بلکه یک سند تاریخی و فرهنگی است که هویت ملی ایرانیان را تقویت کرد و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای ادبیات جهان شناخته می‌شود. فردوسی، با بهره‌گیری از زبان پارسی و بهره‌مندی از حافظه جمعی مردم، داستان‌های قهرمانی، اسطوره‌ای و تاریخی را به هم پیوند زد و میراثی بی‌نظیر برای نسل‌های بعدی باقی گذاشت.
در مجموع، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، نشان‌دهنده تعهد عمیق ایرانیان به هنر، فرهنگ و زبان است. این دوره، سرشار از اسطوره‌ها، داستان‌ها، شعرهای حماسی و مذهبی است که همگی، نمادهای هویت ملی و فرهنگی ایران هستند. با وجود گذشت زمان، این آثار، نه تنها در تاریخ ادبیات جهان، بلکه در شکل‌دهی به هویت ایرانی نقش مهمی ایفا کرده‌اند. این میراث فرهنگی، هنوز هم، در ادبیات معاصر، هنر و فرهنگ ایران، به عنوان گنجینه‌ای بی‌نظیر، باقی مانده است و نشان می‌دهد که چگونه زبان، هنر و فرهنگ، قدرت و دوام خود را حفظ کرده‌اند، و چگونه ایرانیان، همواره، در پی حفظ و ترویج هویت ملی و فرهنگی خود بوده‌اند.
در نتیجه، باید گفت که، تاریخ ادبیات پیش از اسلام، نه تنها یک دوره تاریخی است، بلکه، یک داستان پر از شکوه، خلاقیت و ابداع است که، همچنان، الهام‌بخش نسل‌های آینده است. این میراث، نشان‌دهنده تلاش بی‌وقفه ایرانیان برای بیان اندیشه‌ها، احساسات و باورهایشان است، و در کنار آن،، مجموعه‌ای است بی‌نظیر از هنر و فرهنگ، که به‌طور مستقیم، هویت ملی را شکل داده و حفظ کرده است. بنابراین، مطالعه و شناخت این دوران، نه تنها برای علاقه‌مندان به تاریخ و ادبیات ایران، بلکه برای هر کسی که به دنبال درک بهتر هویت فرهنگی و هنری ایران است، ضروری و حیاتی است.